İşçi Hakları Nelerdir? Ücret, Çalışma Süresi, İzin ve Fesih

Kısa Cevap: İşçi Hakları Nelerdir?

Kısa cevap: Temel işçi hakları şunlardır: ücretin en geç ayda bir ödenmesi (md. 32), haftada en çok 45 saat çalışma ve aşan her saat için yüzde 50 zamlı fazla mesai (md. 63, 41), ara dinlenmesi ve yedi günde kesintisiz 24 saat hafta tatili (md. 68, 46), kıdeme göre 14, 20 veya 26 gün yıllık izin (md. 53), mazeret ve analık izinleri (Ek md. 2, md. 74), işten çıkarılırken ihbar süresi, iş arama izni ve kıdem tazminatı (md. 17, 27; 1475 md. 14) ve eşit davranma (md. 5).

Bu hakların ortak özelliği, çoğunun asgari olmasıdır: sözleşmeyle artırılabilir ama azaltılamaz; yıllık ücretli izin için kanun ayrıca "hakkından vazgeçilemez" der (md. 53).

Ücret Hakları: Ödeme Günü, Gecikme ve Fazla Mesai

Ücret en geç ayda bir ödenir; sözleşmeyle bu süre bir haftaya kadar indirilebilir. İş sözleşmesi sona erdiğinde ücret ve kanundan doğan para ile ölçülebilen tüm menfaatler tam olarak ödenmelidir; ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır (md. 32).

• Gecikme: Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden dışında ödenmeyen işçi, iş görmekten kaçınabilir; bu nedenle sözleşmesi feshedilemez ve gecikilen ücrete mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır (md. 34). Ücretin ödenmemesi ayrıca haklı nedenle fesih sebebidir (md. 24/II-e). Yazılı ihtar için maaş alamayan işçi ihtarname örneğine bakın.
• Fazla mesai: Haftalık 45 saati aşan her saat, normal saat ücretinin yüzde 50 fazlasıyla ödenir; sözleşmede 45 saatin altında bir süre belirlenmişse o süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan "fazla sürelerle çalışma" yüzde 25 zamlıdır. İşçi isterse zamlı ücret yerine her fazla saat için 1 saat 30 dakika serbest zaman kullanır; fazla çalışma için işçinin onayı gerekir ve yıllık toplam 270 saati aşamaz (md. 41). Ayrıntı: fazla mesai kuralları.
• Tatil ücreti: Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışmayan işçiye o günün ücreti tam ödenir; çalışırsa ayrıca her gün için bir günlük ücret daha ödenir (md. 47). Ayrıntı: resmî tatilde çalışma ücreti.

Bir maaşın brütten nete nasıl indiğini empuno'nun ücretsiz brüt-net maaş hesaplama aracıyla, fazla mesai tutarını fazla mesai hesaplama aracıyla görebilirsiniz.

Çalışma Süresi ve Dinlenme Hakları

Hak	Kanunun söylediği	Dayanak
Haftalık çalışma süresi	Genel olarak haftada en çok 45 saat; tarafların anlaşmasıyla günlere farklı dağıtılabilir ama günde 11 saati aşamaz ve iki aylık ortalama 45 saati geçemez	md. 63
Ara dinlenmesi	4 saate kadar işte 15 dakika; 4 saatten 7,5 saate kadar yarım saat; 7,5 saatten uzun işte 1 saat	md. 68
Hafta tatili	Yedi günlük zaman dilimi içinde kesintisiz en az 24 saat dinlenme	md. 46
Ulusal bayram ve genel tatil	Çalışılmazsa ücret tam; çalışılırsa ayrıca bir günlük ücret	md. 47

Haftalık sürenin günlere nasıl dağıtılabileceğini haftalık çalışma saati, hafta tatilinin koşullarını hafta tatili rehberi ayrıntılı anlatır.

İzin Hakları: Yıllık, Mazeret, Doğum ve Süt İzni

• Yıllık ücretli izin: En az bir yıl çalışan işçiye, hizmet süresi 1-5 yıl (5 dahil) ise 14, 5-15 yıl arası ise 20, 15 yıl ve üzeri ise 26 günden az olmamak üzere verilir; 18 yaş ve altı ile 50 yaş ve üzerindekilere 20 günden az verilemez (md. 53). İş sözleşmesi sona erdiğinde kullanılmayan izin sürelerinin ücreti son ücretten ödenir (md. 59). Kendi hakkınızı empuno'nun ücretsiz yıllık izin hesaplama aracıyla bulabilirsiniz; ayrıntı yıllık izin hakları rehberinde.
• Mazeret izinleri: Evlenme, evlat edinme ve ana, baba, eş, kardeş veya çocuğun ölümünde 3 gün, eşin doğum yapmasında 10 gün ücretli izin; en az yüzde yetmiş engelli veya süreğen hastalığı olan çocuğun tedavisinde yılda 10 güne kadar ücretli izin (Ek md. 2). Bkz. mazeret izni.
• Analık izni: Kadın işçi doğumdan önce 8, doğumdan sonra 16 hafta olmak üzere toplam 24 hafta çalıştırılmaz; çoğul gebelikte doğum öncesi süreye 2 hafta eklenir. Bu izin bitiminden sonra istek hâlinde birinci doğumda 60, ikincide 120, sonrakilerde 180 gün haftalık çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz izin verilir (md. 74). Ayrıntı: doğum izni ve analık hakları.
• Süt izni: Bir yaşından küçük çocuğunu emziren kadın işçiye günde toplam bir buçuk saat süt izni verilir (md. 74). Bkz. süt izni rehberi.

İşten Çıkarılan İşçinin Hakları

İşten çıkarılan işçinin hakları, feshi kimin ve hangi gerekçeyle yaptığına göre değişir. Temel çerçeve şudur:

Hak	Koşul	Dayanak
İhbar süresi (bildirim)	Belirsiz süreli sözleşmede kıdeme göre 2, 4, 6 veya 8 hafta önceden bildirim; işveren bu sürenin ücretini peşin ödeyerek de feshedebilir	md. 17
İş arama izni	Bildirim süresi içinde, iş saatlerinde ve ücret kesintisi olmadan günde en az 2 saat	md. 27
Kıdem tazminatı	En az bir yıllık kıdem ve kanunda sayılan fesih hâlleri; her tam yıl için 30 günlük ücret	1475 md. 14
Kullanılmayan yıllık izin ücreti	Sözleşme hangi nedenle sona ererse ersin	md. 59
Yazılı ve gerekçeli fesih	İşveren feshi yazılı bildirmek ve sebebini açık ve kesin belirtmek zorundadır	md. 19
İş güvencesi ve işe iade	30 veya daha fazla işçili işyerinde en az 6 aylık kıdem; tebliğden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvuru	md. 18, 20

Hangi ayrılış hâlinde hangi alacağın doğduğunu işten çıkışta ödenecek alacaklar rehberi tek tabloda gösterir. Tutarları empuno'nun ücretsiz kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı hesaplama araçlarıyla işe giriş-çıkış tarihi ve brüt ücretten hesaplayabilirsiniz; işe iade süreci için işe iade davası rehberine bakın.

İşçinin Haklı Nedenle Fesih Hakkı ve Eşit Davranma

İşçi, kanunda sayılan hâllerde sözleşmeyi bildirim süresini beklemeden feshedebilir (md. 24): işin sağlığı için tehlikeli olması gibi sağlık sebepleri; işverenin yanıltması, sataşması veya ücretin kanun ya da sözleşmeye uygun hesaplanmaması ya da ödenmemesi gibi ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hâller; işyerinde bir haftadan fazla işin durmasını gerektiren zorlayıcı sebepler. Bu fesihte en az bir yıllık kıdemi olan işçi kıdem tazminatına hak kazanır. Ayrıntı: İş Kanunu 24. madde ve haklı nedenle istifa dilekçesi örneği.

İş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep gibi sebeplere dayalı ayrım yapılamaz; kısmi süreli ve belirli süreli çalışana da esaslı sebep olmadan farklı işlem yapılamaz (md. 5). Aykırılıkta ayrımcılık tazminatı gündeme gelir. Engelli çalışanlara özgü kota, izin ve vergi indirimi için engelli işçi maddesine, işyerinde psikolojik taciz için mobbing maddesine bakın.

İşveren İçin: Bu Hakların Kaydını Tutmak

Uyuşmazlıkların büyük bölümü hakkın kendisinden değil, kaydının olmamasından doğar: fazla mesainin yapıldığı, iznin kullanıldığı ya da ücretin ödendiği gösterilemediğinde sonuç işveren aleyhine döner. Bu yüzden her hak için bir belge düzeni kurulur: giriş-çıkış ve puantaj kaydı, imzalı izin formu, ücret hesap pusulası ve tarihli fesih bildirimi. empuno İK Şablonları'nda izin talep formu, puantaj cetveli ve fesih bildirimi gibi belgeler Word ve PDF olarak ücretsiz indirilebilir.