Prime Esas Kazanç (SPEK) nedir?

Prime esas kazanç (SPEK), SGK primlerinin hesaplanmasında esas alınan ve günlük dilde "SGK matrahı" olarak anılan kazanç toplamıdır. 5510 sayılı Kanun uyarınca brüt ücretin yanı sıra prim ve ikramiye gibi nakdi ödemeler matraha dahildir; kıdem ve ihbar tazminatı, ayni yardımlar, günlük sınıra kadar yemek bedeli ile çocuk ve aile zamlarının istisna tutarları hariç tutulur. SPEK ile gelir vergisi matrahı aynı şey değildir; bir ödeme kalemi birine dahilken diğerinden istisna olabilir. Kazanç serbestçe bildirilmez: Kanun'un 82. maddesi günlük kazanca bir alt ve bir üst sınır koyar ve ikisi de asgari ücrete endekslidir. Alt sınır asgari ücrettir; 2026 yılında günlük 1.101,00 TL, otuz gün üzerinden aylık 33.030,00 TL'dir. Fiilen ödenen ücret bu tutarın altında kalsa dahi prim, alt sınır üzerinden hesaplanır; yani asgari ücretin altında bir SGK matrahı bildirilemez. Kısmi süreli çalışmada azalan şey günlük kazanç değil, bildirilen gün sayısıdır. Üst sınır, yani SPEK tavanı 2026'dan itibaren asgari ücretin 9 katıdır ve aynı yıl için aylık 297.270,00 TL'ye karşılık gelir. Tavanı aşan ücret kısmından prim alınmaz; buna karşılık gelir vergisi matrahında böyle bir tavan bulunmadığından yüksek ücretlerde SGK kesintisi sabitlenirken vergi yükü artmaya devam eder. Ay içinde birden fazla işverenin yanında çalışan sigortalıda kazançlar toplanarak üst sınır uygulanır; toplamın tavanı aştığı durumda aşan kısma isabet eden sigortalı hissesi talep üzerine iade edilebilir, bu nedenle çok işverenli çalışanlarda toplam kazancın izlenmesi gerekir. SPEK yalnızca ödenecek primi belirlemez; geçici iş göremezlik ve analık ödeneklerinin, işsizlik ödeneğinin ve ileride bağlanacak aylığın hesabı da bu kazanca dayanır. Bu yüzden gerçek ücretin altında yapılan bildirim, çalışanın bugünkü net ücretini yükseltiyor gibi görünse de rapor parasından emekli aylığına kadar bütün haklarını küçültür ve tespiti hâlinde işverene geriye dönük prim farkı, gecikme zammı ve idari para cezası olarak döner. Alt ve üst sınır asgari ücrete bağlı olduğundan, Asgari Ücret Tespit Komisyonu kararı bu iki değeri ve onlara dayanan tüm bordro parametrelerini aynı anda değiştirir.