Sigortasız İşçi Çalıştırma Cezası: Asgari Ücretin Kaç Katı, Kime Kesilir?

Kısa Cevap: Sigortasız İşçi Çalıştırmanın Cezası Ne Kadar?

Kısa cevap: Ceza her sigortalı için ayrı hesaplanır ve asgari ücretin katıdır. Bildirgeyi süresinden sonra ama tespitten önce kendiliğinden veren işverene 1 kat, bildirilmediği denetim, mahkeme kararı ya da başka bir kamu kurumunun kaydıyla anlaşılan işverene 2 kat, tespitten sonraki bir yıl içinde aynı işyerinde yeniden bildirgesiz çalıştırma anlaşılırsa 5 kat uygulanır (5510 sayılı Kanun md. 102/1-a).

Durum	Ceza	Dayanak
İşe giriş bildirgesi süresinden sonra, tespit olmadan kendiliğinden verildi	Her sigortalı için asgari ücret tutarı	5510 md. 102/1-a-1
Bildirilmediği denetim, mahkeme kararı, başka kamu idaresinin incelemesi ya da banka ve kamu kurumlarından gelen bilgiyle anlaşıldı	Her sigortalı için asgari ücretin 2 katı	md. 102/1-a-2
Bu tespitten itibaren bir yıl içinde aynı işyerinde yeniden bildirgesiz çalıştırma anlaşıldı	Her sigortalı için asgari ücretin 5 katı	md. 102/1-a-3
Bildirilmeyen çalışmanın geçtiği aylara ait prim ve hizmet belgesi de tespitle anlaşıldı	Her fiil için aylık asgari ücretin 2 katı	md. 102/1-c-4

Tutarlar asgari ücret değiştikçe değiştiği için burada kat olarak verildi; güncel asgari ücret asgari ücret rehberinde. Ceza ödendi diye yükümlülük kalkmaz: md. 102'ye göre idari para cezası, bildirge ve belgelerin Kuruma verilmesi yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Bildirim Ne Zaman Yapılmalı? 1 Kat ile 2 Kat Arasındaki Fark

Kural 5510 sayılı Kanun'un 8. maddesindedir: işveren, hizmet akdiyle çalışacak kişiyi sigortalılık başlangıç tarihinden önce işe giriş bildirgesiyle Kuruma bildirir. Pratikte bu, bildirgenin en geç işbaşından bir gün önce verilmesi demektir. Kanun sınırlı istisnalar tanır:

• İnşaat, balıkçılık ve tarım işyerleri: en geç çalışmaya başlatıldığı gün.
• İlk kez işyeri bildirgesi verilen işyerleri ve yabancı ülkelere sefer yapan ulaştırma araçlarına sefer sırasında alınanlar: ilk sigortalı çalıştırılmaya başlanan tarihten itibaren bir ay içinde başlayanlar için bu bir aylık sürenin sonuna kadar.
• Kamu idarelerinin bazı sözleşmeli ve yurt dışı personeli: çalışmaya başladıkları tarihten itibaren bir ay içinde.

Bu sürelerde verilen bildirge başlangıçtan önce verilmiş sayılır. Süre kaçtıktan sonra cezayı belirleyen şey, eksikliği kimin fark ettiğidir. İşveren denetimden önce bildirgeyi kendisi verirse ceza 1 kattır; aynı eksiklik SGK denetmeni, iş müfettişi, mahkeme ya da başka bir kamu kurumunun kaydıyla ortaya çıkarsa 2 kat. Bu yüzden unutulan bir bildirge fark edildiği gün verilmelidir. Deneme süresiyle ya da birkaç günlüğüne işe alınan kişide de kural aynıdır; ayrıntı işe giriş bildirgesi maddesinde.

Cezanın Yanında Gelenler: Teşvik Kaybı, Prim ve İş Kazası Maliyeti

İdari para cezası çoğu zaman tablonun küçük kısmıdır. Aynı tespit üç sonucu daha doğurur:

Sonuç	Kapsam	Dayanak
Teşvik ve indirimlerden yararlanamama	Çalıştırdığı kişiyi sigortalı bildirmediği tespit edilen işyeri 5510, 3294 ve 4447 sayılı Kanunlardaki prim teşvik, destek ve indirimlerinden ilk tespitte bir ay, ilk tespitten itibaren üç yıl içinde tekrar eden her tespitte bir yıl yararlanamaz. Bildirilmeyen kişi sayısı toplam sigortalıların %1'ini aşmıyor ve beşi geçmiyorsa bu yaptırım uygulanmaz	5510 ek md. 14
Prim borcu	Bildirilmeyen dönemin primleri istenir; süresinde ödenmeyen prim gecikme cezası ve gecikme zammıyla artar	5510 md. 88, 89
Bildirimden önce olan iş kazası ve hastalık	Bildirge verilmeden önce meydana gelen iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık hâllerinde çalışanın gelir ve ödenekleri SGK tarafından ödenir; Kurumun yaptığı ve ileride yapacağı masraflar ile bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değeri işverene ödettirilir	5510 md. 23

Teşvik kaybı, işyerindeki tüm çalışanların teşvikini etkilediği için tek bir bildirgesiz çalışan, cezanın kendisinden çok daha pahalıya gelebilir. Hangi teşviklerin söz konusu olduğu SGK işveren teşvikleri rehberinde.

İndirim, İtiraz ve Ödeme Süreleri

İdari para cezası ilgiliye tebliğ edilmesiyle tahakkuk eder. Tebliğden sonra işlenen süreler ve indirimler 5510 sayılı Kanun'un 102. maddesinde sayılır:

Durum	Sonuç
Bildirge yasal süre geçtikten sonra kendiliğinden 30 gün içinde verildi ve ceza tebligatı izleyen günden itibaren 15 gün içinde ödendi	Ceza dörtte bir oranına karşılık gelen tutar üzerinden uygulanır. Mahkeme kararı, denetim veya kamu idaresi belgesine dayanan cezalarda bu indirim yoktur
Ceza, itiraz edilmeden ve dava açılmadan tebliğden itibaren 15 gün içinde peşin ödendi	Tutarın dörtte üçü tahsil edilir; peşin ödeme dava açma hakkını etkilemez
İtiraz	Tebliğden itibaren 15 gün içinde Kuruma yapılır ve takibi durdurur; itirazı reddedilen, ret kararının tebliğinden itibaren 30 gün içinde idare mahkemesine başvurabilir. Bu süre geçerse ceza kesinleşir
Ödenmeyen ceza	Tebliğden itibaren 15 gün içinde ödenmeyen ceza gecikme cezası ve gecikme zammıyla tahsil edilir; mahkemeye başvurmak takip ve tahsili durdurmaz
Zamanaşımı	İdari para cezaları fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yıllık zamanaşımına tabidir

Özetle en ucuz yol, eksikliği işverenin kendisinin fark edip bildirgeyi hemen vermesidir: ceza 1 kattan başlar ve 30 gün + 15 gün koşuluyla dörtte bire iner. Aynı eksiklik denetimde çıkarsa başlangıç 2 kattır ve dörtte bir indirimi uygulanmaz.

Sigortasız Çalıştırılan Kişinin Hakları

Kanun bildirim yükümlülüğünü işverene yükler; md. 102'deki cezalar bildirgeyi vermekle yükümlü olanlara uygulanır. Çalışan tarafında üç kural önemlidir:

• Kendini bildirmemek aleyhe delil sayılmaz. Sigortalı, çalışmaya başladığı tarihten itibaren en geç bir ay içinde sigortalı olarak çalıştığını Kuruma bildirir; ancak bildirmemesi sigortalı aleyhine delil teşkil etmez (5510 md. 8).
• Hizmet tespit davası. İşveren tarafından bildirilmeyen ya da Kurumca tespit edilemeyen çalışma, hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurularak ispatlanabilir; kararda belirtilen kazanç ve prim günleri hizmete sayılır (5510 md. 86). Bu dava emeklilikte eksik kalan günleri geri getirmenin yoludur; süre kaçarsa hak düşer.
• Bildirim kanalı. Sigortasız çalıştırıldığını düşünen kişi SGK'ya (ALO 170 veya sosyal güvenlik il müdürlüğü) başvurabilir; bu başvuru üzerine yapılan denetimde bildirgesizlik tespit edilirse işveren için 2 katlık ceza uygulanır.

Bir istisna var: işsizlik ödeneği alırken sigortasız çalıştığı tespit edilen kişinin ödeneği kesilir; sonuçları işsizlik ödeneğinin kesilme hâlleri rehberinde. Kendi hizmet günlerinizi SGK hizmet dökümünden kontrol edebilir, eksik günleri prim günü tablosuyla yıla çevirebilirsiniz.

İşveren İçin Önleme: İşe Başlatmadan Önce Üç Kontrol

1. Bildirge işbaşından önce. Sözleşme imzalanıp kişi işe başlamadan önce e-Bildirge üzerinden işe giriş bildirgesi verilir; işe başlatma kontrol listesi bu adımı ilk sıraya koyar.
2. Tarihler aynı hikâyeyi anlatsın. Bildirgedeki başlangıç tarihi, iş sözleşmesindeki başlangıç tarihi ve ilk çalışma gününün kaydı birbirini tutmalıdır. Uyuşmazlıkta işe başlama tarihi bu üç belgeden okunur.
3. Çıkış da süresinde. Sözleşme sona erdiğinde işten ayrılış bildirgesi de süresinde verilir; ayrılan kişinin kayıtta çalışıyor görünmesi ayrı bir bildirim hatasıdır. Süreler SGK işe giriş ve çıkış işlemleri rehberinde.

empuno SGK e-Bildirge sistemine bağlanmaz; bildirgeyi e-Bildirge'den işveren ya da mali müşavir verir. empuno'da ise bildirge çıktısı ve imzalı iş sözleşmesi telefonla taranıp çalışanın dijital özlük dosyasına eklenir, çalışanın QR ile yaptığı giriş-çıkışlar da aynı çalışan kaydına bağlanır; böylece işe başlama tarihi sonradan belgelerden ve ilk giriş kaydından birlikte okunur.