Haftalık Çalışma Saati: 45 Saat, Günlük 11 Saat ve Aylık 225 Saat Kuralı
Haftalık çalışma saati, İş Kanunu'na göre genel kural olarak en çok 45 saattir ve aksi kararlaştırılmadıkça haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür: altı gün çalışan için günde 7,5 saat, beş gün çalışan için günde 9 saat. Taraflar süreyi günlere farklı dağıtabilir ama hiçbir dağılımda bir gün 11 saati aşamaz. "Aylık çalışma saati 225" diye bilinen sayı ise fiilen çalışılan süre değil, aylık ücretten saat ücretine geçerken kullanılan bölendir. Bu rehber haftalık, günlük ve aylık süreyi tek tabloda veriyor; ara dinlenmenin neden düşüldüğünü, hangi bekleme ve yol sürelerinin çalışmadan sayıldığını, gece, yer altı, kısmi süreli ve 18 yaş altı çalışanlardaki farklı sınırları ve 45 saat aşıldığında fazla mesainin nasıl doğduğunu işveren tarafıyla anlatıyor.
Bu yazı empuno İK Rehberi'nin parçasıdır (102 rehber); mevzuat, oran ve tutarlar değiştikçe empuno tarafından güncellenir.
Kısa Cevap: Haftalık, Günlük ve Aylık Çalışma Saati
Kısa cevap: Haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir (4857 sayılı İş Kanunu md. 63). Aksi kararlaştırılmadıkça iş günlerine eşit bölünür; günlük süre hiçbir dağılımda 11 saati aşamaz. Ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmaz. Aylık ücretten saat ücreti bulunurken ay 225 saat kabul edilir (30 gün × 7,5 saat); haftada 45 saat çalışan tam süreli çalışanın fiilen çalıştığı süre ise ayda ortalama 195 saattir.
| Konu | Sınır | Dayanak |
|---|---|---|
| Haftalık normal çalışma | En çok 45 saat | İş K. md. 63 |
| Günlük çalışma (her dağılımda) | En çok 11 saat | İş K. md. 63 |
| 6 iş gününe eşit dağılım | Günde 7,5 saat | İş K. md. 63 |
| 5 iş gününe eşit dağılım | Günde 9 saat | İş K. md. 63 |
| Gece çalışması | En çok 7,5 saat | İş K. md. 69 |
| Yer altı maden işleri | Günde 7,5, haftada 37,5 saat | İş K. md. 63 |
| Fazla çalışma | Yılda en çok 270 saat | İş K. md. 41 |
| Saat ücreti | Aylık brüt ücret ÷ 225 | Bordro ve yargı uygulaması |
Kanun "günde 8 saat" diye bir kural koymaz; sabit olan haftalık 45 saat ile günlük 11 saatlik tavandır. İş sözleşmesiyle daha kısa bir haftalık süre kararlaştırılabilir, daha uzunu kararlaştırılamaz: 45 saati aşan her saat fazla çalışmadır.
Haftalık 45 Saat Günlere Nasıl Dağıtılır?
Kanunun kuralı iki cümledir: haftalık süre en çok 45 saattir ve aksi kararlaştırılmamışsa haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür (md. 63). Kaç gün çalışılacağını kanun değil işyeri belirler; aynı 45 saat farklı düzenlerde şöyle görünür:
| Çalışma düzeni | Günlük net çalışma | Örnek mesai |
|---|---|---|
| 6 gün (pazartesi-cumartesi) | 7,5 saat | 08.30-16.30, 30 dakika ara dinlenme |
| 5 gün (pazartesi-cuma) | 9 saat | 08.00-18.00, 1 saat ara dinlenme |
| 5,5 gün (cumartesi yarım gün) | Hafta içi 8, cumartesi 5 saat | Hafta içi 08.30-17.30 (1 saat ara), cumartesi 09.00-14.30 (30 dakika ara) |
Eşit dağılım bir varsayılandır, zorunluluk değildir. Tarafların anlaşmasıyla haftalık süre günlere farklı dağıtılabilir; tek şartı günde 11 saatin aşılmamasıdır. Bu durumda iki aylık süre içinde haftalık ortalama 45 saati geçemez. Buna denkleştirme denir; süre toplu iş sözleşmesiyle dört aya, turizm sektöründe dört aydan toplu iş sözleşmesiyle altı aya kadar uzatılabilir (md. 63). Denkleştirmede bazı haftalar 45 saati aşsa da ortalama tuttuğu sürece bu saatler fazla çalışma sayılmaz (md. 41). Sekiz haftalık örnek plan vardiya planlama ve denkleştirme rehberinde.
Günlük çalışmanın başlama ve bitiş saatleri ile dinlenme saatleri işyerinde çalışanlara duyurulur; işin niteliğine göre farklı çalışanlar için farklı saatler belirlenebilir (md. 67). Duyurunun yazılı ve tarihli olması, sonradan "mesai kaçta başlıyordu" tartışmasını kayda bağlar.
Günlük Çalışma Saati: 11 Saat Tavanı ve Ara Dinlenme
Günlük süre için sınır 11 saattir ve denkleştirme dahil hiçbir dağılımda aşılamaz. Bu 11 saat net çalışmadır: ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmaz (md. 68). Dinlenme süresi o günkü çalışmaya göre kademelidir:
| Günlük çalışma | Asgari ara dinlenme |
|---|---|
| 4 saat veya daha kısa | 15 dakika |
| 4 saatten fazla, 7,5 saate kadar (dahil) | 30 dakika |
| 7,5 saatten fazla | 1 saat |
Süreler asgaridir ve kural olarak aralıksız verilir; iklim, mevsim, o yerin gelenekleri ve işin niteliğine göre sözleşmeyle bölünebilir. Tersi yönde bazı süreler fiilen çalışılmasa da çalışma süresinden sayılır (md. 66): işçinin işinde ve her an iş görmeye hazır hâlde çıkacak işi bekleyerek geçirdiği süre, işveren tarafından başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderildiğinde yolda geçen süre ve emziren kadın işçinin süt izni bunlardandır. İşverenin sırf sosyal yardım amacıyla sağladığı serviste geçen süre ise çalışma sayılmaz.
Pratikte kapıdan kapıya geçen süre ile çalışma süresi farklı sayılardır: 08.00-19.30 arasında işyerinde bulunan ve 1 saat ara dinlenme kullanan çalışanın o günkü çalışması 11,5 değil 10,5 saattir. empuno'da puantaj bu farkı kendisi kurar: mola okutulmuşsa gerçek süresi, şubede ara dinlenme tanımlıyken mola okutulmamışsa md. 68'deki kademe brüt süreden düşülür. Vardiya atanırken de günlük azami süre, vardiya değişiminde 11 saat kesintisiz dinlenme ve gece postasında 7,5 saat sınırı kontrol edilir; kuralı aşan atama yapılmaz.
Kendi giriş-çıkış saatlerinizle denemek için ücretsiz mesai saati hesaplama aracı her gün için molayı düşer, molanın bu kademeye uyup uymadığını denetler ve haftalık toplamı 45 saatle karşılaştırır.
Aylık Çalışma Saati Kaç Saattir? 225 ile 195 Arasındaki Fark
"Aylık çalışma saati" sorusunun iki doğru cevabı vardır, çünkü iki ayrı şey sorulur:
- 225 saat, ücret bölenidir. Aylık ücret 30 günün karşılığıdır ve gün 45 ÷ 6 = 7,5 saat sayılır; 30 × 7,5 = 225. Kanun da günü 7,5 saat kabul eder: saat ücretiyle çalışanın tatil günü ücreti saat ücretinin yedi buçuk katıdır (md. 49). Bordro ve yargı uygulamasında saat ücreti bu yüzden aylık brüt ücretin 225'e bölünmesiyle bulunur; empuno'nun bordro motoru da saat ücretini aynı bölenle hesaplar.
- Yaklaşık 195 saat, fiilen çalışılan süredir. Haftada 45 saat çalışan tam süreli çalışan yılda 52 × 45 = 2.340 saat, ayda ortalama 195 saat çalışır. Resmi tatil ve yıllık izin günleri bu sayıyı ayrıca düşürür.
Ayrım hesapta önemlidir: aylık brüt ücreti 45.000 TL olan çalışanın saat ücreti 45.000 ÷ 225 = 200 TL'dir. Aynı ücreti 195'e bölmek saat ücretini, dolayısıyla fazla mesaiyi olduğundan yüksek gösterir. Aylık kaç saat fazla mesai yapılabileceği sorusuna kanun ay değil yıl sınırıyla cevap verir: fazla çalışma bir yılda 270 saati geçemez. Saat ücretinin ayrıntısı saatlik ücret maddesinde; bir saat fazla mesainin brüt tutarını empuno'nun ücretsiz fazla mesai hesaplama aracında kendi ücretinizle görebilirsiniz. Aylık ücretinizin 225 bölenli saat ücretini ve fiilen çalıştığınız saat başına düşen tutarı yan yana görmek için saatlik ücret hesaplama aracını kullanın.
Kimde Farklı? Gece, Yer Altı, Kısmi Süreli ve 18 Yaş Altı
| Çalışan veya iş | Sınır | Dayanak |
|---|---|---|
| Gece çalışması (en geç 20.00'de başlayıp en erken 06.00'ya kadar süren, en fazla 11 saatlik dönem) | Günde en çok 7,5 saat; turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama-sondaj işlerinde yazılı onayla aşılabilir. Gece çalışmasında fazla çalışma yaptırılamaz | İş K. md. 69, 41 |
| Yer altı maden işleri | Günde 7,5, haftada 37,5 saat; zorunlu ve olağanüstü hâller dışında fazla çalışma yok | İş K. md. 63, 41 |
| Kısmi süreli (part-time) | Tam süreli emsal çalışmanın üçte ikisine kadar; 45 saatlik düzende haftada 30 saate kadar, alt sınır yok | İş K. md. 13; Çalışma Süreleri Yönetmeliği md. 6 |
| Zorunlu ilköğretimi bitirmiş, örgün eğitime devam etmeyen çocuk | Günde 7, haftada 35 saat | İş K. md. 71 |
| 15 yaşını tamamlamış çocuk | Günde 8, haftada 40 saate kadar | İş K. md. 71 |
Kısmi süreli çalışana fazla çalışma da fazla sürelerle çalışma da yaptırılamaz; ücreti ve paraya ilişkin hakları çalıştığı süreyle orantılı ödenir (md. 13). Örnek sözleşme ve saat-gün hesabı kısmi süreli iş sözleşmesi örneğinde, 18 yaş altı çalışanın izni ve çalışma koşulları genç işçi maddesinde, gece postasının sağlık gözetimi ve nöbetleşme kuralları gece çalışması maddesinde.
45 Saat Aşılınca: Fazla Çalışma, Fazla Sürelerle Çalışma ve 270 Saat
Haftalık 45 saati aşan çalışma fazla çalışmadır ve her saati normal saat ücretinin yüzde elli fazlasıyla ödenir. Sözleşmede haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse (örneğin 40 saat), 40 ile 45 saat arasındaki çalışma fazla sürelerle çalışmadır ve yüzde yirmi beş zamlı ödenir (md. 41). Çalışan isterse zam yerine fazla çalıştığı her saat için 1 saat 30 dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için 1 saat 15 dakika serbest zamanı altı ay içinde, ücretinden kesinti olmadan kullanır. Üç sınır değişmez: fazla saatlerle çalışmak için çalışanın onayı gerekir, toplam bir yılda 270 saati geçemez ve gece çalışmasında fazla çalışma yaptırılamaz.
Uyuşmazlıkta ispat yükü ikiye bölünür: fazla çalışmanın yapıldığını çalışan, karşılığının ödendiğini işveren ispatlar. Bu yüzden haftalık toplamın o gün oluşmuş giriş-çıkış kaydına dayanması iki taraf için de en sağlam zemindir. empuno'da QR ile alınan giriş-çıkışlar vardiyayla eşleşir, 45 saati aşan süre puantajda fazla mesai olarak ayrı görünür ve bordroya elle aktarım olmadan yansır. Çarpanlar, onay ve pazar mesaisi hesabı fazla mesai kuralları rehberinde, yıllık onay için hazır metin fazla çalışma yıllık onay formunda.
Sık Sorulan Sorular
Haftalık çalışma saati kaç saat?
Günde en fazla kaç saat çalışılır?
Aylık çalışma saati kaç saattir?
5 gün çalışan günde kaç saat çalışır?
Mola (ara dinlenme) çalışma süresine dahil mi?
Sözleşmede haftalık 40 saat yazıyorsa 40-45 saat arası nasıl ödenir?
Yıllık fazla mesai sınırı kaç saat?
Part-time çalışan haftada kaç saat çalışır?
Haftalık Çalışma Saati konusunda empuno nasıl yardımcı olur?
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki veya mali danışmanlık yerine geçmez. Somut durumlar için güncel mevzuata ve uzman görüşüne başvurunuz.