6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu: İşveren İçin Özet

Kısa Cevap: 6356 Sayılı Kanun Neyi Düzenler?

Kısa cevap: Kanun iki alanı düzenler: sendikalar (kuruluş, üyelik, aidat, sendikal güvence) ve toplu iş sözleşmesi (yetki, toplu görüşme, uyuşmazlık, grev ve lokavt). İşveren açısından en kritik hükümler şunlardır: işe alma ve işten çıkarma sendika üyeliği şartına bağlanamaz, aykırılıkta işçinin en az bir yıllık ücreti tutarında sendikal tazminata hükmedilir (md. 25); toplu iş sözleşmesi en az bir, en çok üç yıl için yazılı yapılır (md. 35); iş sözleşmeleri toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz (md. 36). Bireysel iş ilişkisinin kuralları ise 4857 sayılı İş Kanunu'ndadır.

Sendika Üyeliği: Kim Üye Olur, Nasıl Çekilir?

On beş yaşını dolduran ve kanuna göre işçi sayılanlar işçi sendikasına üye olabilir. Üyelik serbesttir; kimse üye olmaya veya olmamaya zorlanamaz. İşçi aynı işkolunda ve aynı zamanda birden çok sendikaya üye olamaz; ancak aynı işkolunda farklı işverenlere ait işyerlerinde çalışan işçi birden çok sendikaya üye olabilir (md. 17).

• Üyelik: e-Devlet kapısı üzerinden başvuru ve sendikanın yetkili organının kabulüyle kazanılır; sendika otuz gün içinde reddetmezse başvuru kabul edilmiş sayılır (md. 17).
• Çekilme: e-Devlet üzerinden bildirimle yapılır ve sendikaya bildirim tarihinden bir ay sonra geçerlilik kazanır (md. 19).
• Kendiliğinden sona erme: yaşlılık veya malullük aylığı ya da toptan ödeme alarak işten ayrılanın ve işkolunu değiştirenin üyeliği sona erer; bir yılı geçmeyen işsizlik üyeliği etkilemez (md. 19).

Üyelik başvurusu çalışan ile sendika arasında e-Devlet üzerinden yürür. Üyelik bilgisi işverene, aidat kesintisi ya da toplu iş sözleşmesinden yararlanma için sendikanın yazılı bildirimiyle ulaşır (md. 18 ve 39).

Sendikal Güvence ve Sendikal Tazminat (md. 25)

Kanunun işverene en doğrudan dokunan hükmü 25. maddedir. İşe alma; belli bir sendikaya girme, girmeme, üyeliği sürdürme veya üyelikten çekilme şartına bağlanamaz. İşveren, sendika üyesi olan ve olmayan işçiler ya da farklı sendikaların üyeleri arasında çalışma şartları veya çalıştırmaya son verilmesi bakımından ayrım yapamaz; ücret, ikramiye, prim ve paraya ilişkin sosyal yardımlarda toplu iş sözleşmesi hükümleri saklıdır. İşçi, sendikaya üye olması veya olmaması, iş saatleri dışında ya da işverenin izniyle iş saatleri içinde sendikal faaliyete katılması nedeniyle işten çıkarılamaz ve farklı işleme tabi tutulamaz.

Aykırılığın yaptırımı işçinin bir yıllık ücret tutarından az olmamak üzere sendikal tazminattır. Sendikal nedenle fesihte işçi 4857 sayılı Kanun md. 20 ve 21'e göre dava açabilir; feshin sendikal nedenle yapıldığı tespit edilirse sendikal tazminat, işçinin işe başlatılıp başlatılmamasına bağlı olmaksızın verilir, ancak işe başlatılmazsa ayrıca md. 21'in birinci fıkrasındaki tazminata hükmedilmez. İspat bölünür: feshin nedenini ispat yükü işverendedir; feshin işverenin ileri sürdüğü nedene dayanmadığını iddia eden işçi, sendikal nedeni ispatlar (md. 25).

Pratik sonuç: fesih ve disiplin kararlarının gerekçesi sendika üyeliğinden bağımsız ve belgeli olmalıdır. Tutanak, savunma ve performans kayıtları tarihli tutulur; işçi savunmasının nasıl alınacağı ve tutanak örneği bu kayıt düzeninin iki temel parçasıdır. empuno'da imzalı tutanak ve savunma yazısı telefonla taranıp çalışanın dijital özlük dosyasına tarihli olarak eklenir.

Aidat Kesintisi: İşverenin Bordrodaki Yükümlülüğü

Üyelik ve dayanışma aidatları, yetkili işçi sendikasının işverene yazılı başvurusu üzerine işçinin ücretinden kesilerek sendikaya ödenir (md. 18). Aidatı kesmeyen ya da kesip bir ay içinde sendikaya ödemeyen işveren, bildirim şartı aranmaksızın aidat tutarını bankalarca işletme kredilerine uygulanan en yüksek faiziyle birlikte ödemekle yükümlüdür. Aidat, çalışana verilen pusulada diğer kesintiler gibi ayrı gösterilir; İş Kanunu md. 37 her çeşit kesintinin ayrı ayrı gösterilmesini ister. Satır düzeni için ücret hesap pusulası örneğine bakabilirsiniz.

Toplu İş Sözleşmesi: Şekil, Süre ve Üstünlük

Toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hükümleri içerir; tarafların karşılıklı hak ve borçlarını, sözleşmenin uygulanması ve denetimini ve uyuşmazlıkta başvurulacak yolları da düzenleyebilir (md. 33). Aynı işkolunda bir veya birden çok işyerini kapsayabilir; bir işverene ait aynı işkolunda birden çok işyeri varsa sözleşme ancak işletme düzeyinde yapılır (md. 34).

• Şekil ve süre: yazılı yapılır; en az bir, en çok üç yıl süreli olur. İmzadan sonra taraflarca uzatılamaz, kısaltılamaz ve süresinden önce sona erdirilemez (md. 35).
• Yenileme: sürenin bitiminden önceki yüz yirmi gün içinde yeni sözleşme için yetki başvurusu yapılabilir; yeni sözleşme öncekisi sona ermeden yürürlüğe giremez (md. 35).
• Üstünlük: aksi belirtilmedikçe iş sözleşmeleri toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz; aykırı hükmün yerini toplu iş sözleşmesi alır, iş sözleşmesindeki işçi yararına hükümler ise geçerli kalır (md. 36).
• Sona erdikten sonra: sona eren sözleşmenin iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girene kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder (md. 36).

İşveren, imzalanan sözleşmeyi işyerinde işçilerin görebileceği yerlere asmakla yükümlüdür (md. 48). Kavramın kısa tanımı toplu iş sözleşmesi sözlük maddesindedir.

Kimler Yararlanır? Üyelik ve Dayanışma Aidatı (md. 39)

Toplu iş sözleşmesinden taraf işçi sendikasının üyeleri yararlanır. İmza tarihinde üye olanlar yürürlük tarihinden, sonradan üye olanlar ise üyeliklerinin sendikaca işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır. Üye olmayanlar, sonradan işe girip üye olmayanlar ve üyelikten ayrılanlar, taraf sendikaya dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabilir; bunun için sendikanın onayı aranmaz ve yararlanma talep tarihinden geçerlidir. Dayanışma aidatı üyelik aidatından fazla olamaz. Kanun anlamında işveren vekilleri ile toplu görüşmelere işvereni temsilen katılanlar sözleşmeden yararlanamaz.

Bordro açısından sonuç: sözleşmedeki ücret artışı ve sosyal yardımlar, yararlanma hakkı doğan çalışana o hakkın başladığı tarihten uygulanır. Artışın brütten nete etkisini tek çalışan için empuno'nun ücretsiz maaş zammı hesaplama aracıyla görebilirsiniz.

Yetki: Hangi Sendika Sözleşme Yapar? (md. 41-42)

Bir işçi sendikasının toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkili olması iki çoğunluğa bağlıdır: kurulu olduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birinin üyesi olması ve sözleşmenin kapsamına girecek işyerinde başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasının, işletmede ise yüzde kırkının kendi üyesi bulunması (md. 41). İşletmede birden çok sendika yüzde kırka ulaşırsa başvuru tarihinde en çok üyeye sahip olan yetkilidir.

Sendika Bakanlığa başvurarak yetki tespiti ister; işveren de yetkili işçi sendikasının tespitini isteyebilir. Bakanlık kendi kayıtlarına göre yetkiyi tespit ederse sonucu altı iş günü içinde taraflara bildirir (md. 42). İşveren için kritik ayrıntı: sigortalılığın başlangıcı ve sona ermesine ilişkin bildirimlerden yasal süresi içinde SGK'ya yapılmayanlar yetki tespitinde dikkate alınmaz (md. 42). Giriş ve çıkış bildirgelerinin zamanında verilmesi bu yüzden yalnız prim cezası meselesi değildir; ayrıntı SGK işe giriş ve çıkış işlemleri rehberindedir.

Anlaşma Olmazsa: Toplu Görüşme, Arabulucu, Grev

Toplu görüşmenin süresi ilk toplantı tarihinden itibaren altmış gündür (md. 47). Taraflar anlaşamazsa uyuşmazlık altı iş günü içinde görevli makama bildirilir, aksi hâlde işçi sendikasının yetkisi düşer (md. 49). Görevli makam arabulucu görevlendirir; arabulucunun görevi on beş gün sürer ve tarafların anlaşmasıyla en çok altı iş günü uzatılabilir (md. 50). Arabuluculukta da anlaşma sağlanamazsa grev kararı, uyuşmazlık tutanağının tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınabilir ve altı iş günü önceden karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulanır; işveren de grev kararının kendisine tebliğinden itibaren altmış gün içinde lokavt kararı alabilir (md. 60). Grev ve lokavtın yasak olduğu işler kanunda ayrıca sayılır (md. 62).

İşveren İçin Kontrol Listesi

1. Ayrım yapmayın: işe alma, çalışma şartları ve fesih kararlarında sendika üyeliği ölçüt olamaz (md. 25).
2. Gerekçeyi belgeleyin: sendikal fesih iddiasında feshin nedenini ispat yükü işverendedir; tutanak, savunma ve performans kayıtları tarihli olsun.
3. Aidatı zamanında aktarın: sendikanın yazılı başvurusu gelince kesin, bir ay içinde ödeyin (md. 18).
4. Bildirgeleri süresinde verin: süresi içinde yapılmayan SGK bildirimleri yetki tespitinde sayılmaz (md. 42).
5. Sözleşmeyi asın ve uygulayın: imzalı sözleşme işyerinde ilan edilir (md. 48); yararlanma tarihleri çalışan bazında bordroya işlenir (md. 39).