Gece Çalışması (Gece Postası) nedir?

Gece Çalışması hakkında ayrıntılar

Tanımın dayanağı 4857 sayılı İş Kanunu'nun 69. maddesidir; madde gece dönemini bu iki saat arasında ve her hâlde en fazla 11 saat süren zaman dilimi olarak belirler.

Postalar hâlinde yürütülen işlerde ölçüt postanın tamamıdır: çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan posta, bütünüyle gece çalışması sayılır (Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik md. 7). Temel sınır süredir; işçilerin gece çalışmaları kural olarak 7,5 saati geçemez.

Kanun bu tavana dar bir istisna tanır ve turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ile 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu uyarınca petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işlerde işçinin yazılı onayının alınması şartıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabileceğini kabul eder (petrol işleri 7429 sayılı Kanunla eklenmiştir).

Aynı yönetmelik istisnanın kapsamını işyeri üzerinden tanımlar — örneğin turizmde turizm işletmesi belgesi verilmiş tesisler, özel güvenlikte faaliyet izni verilmiş şirketler ya da özel güvenlik görevlisi olarak çalışılan işyerleri — ve bu işyerlerinde alt işverenin çalıştırdığı işçileri de kapsar; yazılı onay olmadan istisna işlemez.

İkinci sınır dinlenmedir: gece ve gündüz postalarının nöbetleşe değiştirilmesi gerekir, bir çalışan süresiz biçimde gece postasında tutulamaz ve postası değiştirilecek işçi kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.

Üçüncü sınır sağlık gözetimidir; işveren çalışanın sağlık muayenesini işe girişte ve işin devamı süresince işin niteliği ile işyerinin tehlike sınıfına göre belirlenen düzenli aralıklarla yaptırır (6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu md. 15).

İş Kanunu md. 69'da gece çalışanlar için ayrıca öngörülen iki yıllık kontrol hükmü 2012'de 6331 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır. Kişi bakımından da yasaklar vardır: sanayiden sayılan işlerde 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır.

Kadın çalışanların gece postalarında çalıştırılması ayrı bir yönetmelikle düzenlenmiştir; bu düzenlemede gece postasında 7,5 saatten fazla çalıştırma yasağı (turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetinde yazılı onayla istisna; petrol işleri bu yönetmelikte sayılmaz) ile gebe çalışanın raporla tespitten doğuma kadar, emziren çalışanın doğumdan itibaren bir yıl (işyeri hekimi raporuyla altı ay daha) gece postasında çalıştırılmaması esastır.

Ücret tarafında yaygın bir yanılgı vardır: İş Kanunu yalnızca gece saatlerinde çalışıldığı için ayrı bir zam öngörmez. Gece çalışmasına zam ancak iş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi ya da işyeri uygulamasıyla kararlaştırıldığında doğar; buna karşılık gece yapılan çalışma haftalık 45 saati aşıyorsa fazla çalışma hükümleri işler ve %50 zamlı ödeme gündeme gelir.

Bu nedenle gece saatleri puantajda ayrı izlenmeli, 7,5 saatlik tavanın aşılıp aşılmadığı vardiya bazında görülebilmelidir.