Asıl İşveren (Müteselsil Sorumluluk) nedir?

Asıl işveren, işyerinde yürüttüğü işin bir bölümünü alt işverene veren ve alt işverenin işçilerine karşı onunla birlikte sorumlu olan işverendir. Kavram, alt işverenin karşı tarafıdır ve ikisi 4857 sayılı İş Kanunu'nun 2. maddesinde birlikte tanımlanır. İlişkinin hukuka uygun kurulabilmesi iki sınıra bağlıdır: verilen iş ya işyerinde yürütülen mal veya hizmet üretimine ilişkin bir yardımcı iş olmalı ya da asıl işin, işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren bir bölümü olmalıdır; alt işveren de işçilerini yalnızca o işyerinde aldığı işte çalıştırmalıdır. Asıl işverenin sorumluluğu, alt işverenin işçilerinin İş Kanunu'ndan, iş sözleşmesinden ve alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerini kapsar. Bu, ikinci derecede bir kefalet değil birlikte sorumluluktur: ödenmeyen ücret, fazla mesai, yıllık izin ücreti, kıdem ve ihbar tazminatı gibi alacaklar için işçi doğrudan asıl işverene de başvurabilir. Kanun'un 36. maddesi ayrıca asıl işverene, alt işveren işçilerinin ücretlerinin ödenip ödenmediğini işçinin başvurusu üzerine ya da aylık olarak resen kontrol etme yükümlülüğü yükler. Sosyal güvenlik tarafında da benzer bir kural işler: 5510 sayılı Kanun'un 12. maddesi uyarınca alt işverenin bu Kanundan doğan yükümlülüklerinden asıl işveren alt işverenle birlikte sorumludur; bu nedenle ödenmeyen prim borcu ve kesilen idari para cezası asıl işverene de yönelebilir. İlişkinin en riskli tarafı muvazaadır. Asıl işin uzmanlık gerektirmeyen biçimde bölünerek alt işverene verilmesi, daha önce o işyerinde çalıştırılmış bir kişiyle alt işveren ilişkisi kurulması ya da düzenin işçilerin haklarını kısıtlamak amacıyla kurulduğunun anlaşılması hâlinde ilişki muvazaalı sayılır. Sonucu ağırdır: alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi kabul edilir, kıdemleri ilk işe giriş tarihinden hesaplanır ve emsal işçiye göre eksik ödenen haklar geriye dönük olarak istenebilir. Muvazaa incelemesi iş müfettişlerince yapılabilir; tespite karşı yasal süresi içinde iş mahkemesine itiraz yolu açıktır. Uygulamada alt işverenlik sözleşmesinin yazılı yapılması, alt işveren için asıl işverenin işyeri dosyasına bağlı ayrı bir dosya açtırılması ve hakediş ödenmeden önce ücret ödeme ile prim tahakkuk belgelerinin istenmesi, asıl işverenin kendisini koruma yöntemleridir. Alt işverenle yapılan sözleşmede sorumluluğun devredildiğinin yazılması, işçiye karşı doğan bu yasal sorumluluğu ortadan kaldırmaz; yalnızca taraflar arasındaki rücu ilişkisini düzenler.