Zorunlu İstihdam (Engelli Çalıştırma Yükümlülüğü) nedir?

Zorunlu istihdam, işverenin belirli bir çalışan sayısını aştığında kanunla belirlenen oranda engelli işçi çalıştırma yükümlülüğüdür. Kural 4857 sayılı İş Kanunu'nun 30. maddesinde düzenlenir ve oranlar sektöre göre ayrılır: elli veya daha fazla işçi çalıştırılan özel sektör işyerlerinde yüzde üç engelli, kamu işyerlerinde ise yüzde dört engelli ve yüzde iki eski hükümlü işçi çalıştırılır. Bu ayrım sıkça gözden kaçar; özel sektör işvereni için eski hükümlü kotası bulunmaz, yükümlülük yalnızca engelli çalıştırma bakımından doğar. Tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde eşik elli değil elli birdir. Sayının ve oranın hesabında dört kural belirleyicidir: aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri bulunan işverende toplam işçi sayısı esas alınır; belirli ve belirsiz süreli sözleşmeyle çalışanlar sayıya dahil edilirken kısmi süreli çalışanlar çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülür; yer altı ve su altı işlerinde çalışanlar sayıya katılmaz ve bu işlerde engelli işçi çalıştırılamaz; oran hesabında yarıma kadar kesirler dikkate alınmaz, yarım ve üzeri kesirler tama tamamlanır. Kapsamdaki işçi, çalışma gücünün en az yüzde kırkından yoksun olduğu sağlık kurulu raporuyla belgelenen kişidir ve kural olarak Türkiye İş Kurumu aracılığıyla sağlanır; işyerinde hâlihazırda çalışan bir kişinin sonradan bu şartı taşıdığını belgelemesi de kontenjana sayılabilir. Yükümlülük kadro açmakla yerine gelmez: işçinin meslek, beden ve ruhi durumuna uygun bir işte fiilen çalıştırılması aranır. Yaptırım ölçüsüyle bilinmelidir; yükümlülüğün yerine getirilmemesi hâlinde çalıştırılmayan her engelli ve çalıştırılmayan her ay için ayrı ayrı idari para cezası uygulanır. Cezanın hem kişi başına hem aylık işlemesi, gecikmenin maliyetini hızla büyüten asıl noktadır ve tutarlar her yıl güncellendiğinden yürürlükteki tarifeden doğrulanmalıdır. Yükümlülüğün teşvik tarafı da vardır: engelli çalıştıran özel sektör işverenleri için prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan sigorta primi işveren hissesine yönelik bir Hazine desteği öngörülmüştür; kapsamı ve oranı mevzuat değişikliğine tabi olduğundan başvurudan önce güncel düzenleme kontrol edilmelidir. Son olarak iki kavram karıştırılmamalıdır: buradaki kota işverenin istihdam yükümlülüğüdür, gelir vergisi tarafındaki engellilik indirimi ise engelli çalışanın vergi matrahını azaltan ayrı bir düzenlemedir ve kotadan bağımsız işler.